Er doen nogal wat misverstanden de ronde over het binnenhouden van katten. Wanneer mag een kat naar buiten als hij verhuisd is (met de baasjes), of geadopteerd is vanuit het asiel of via herplaatsing?

De meest waanzinnige adviezen circuleren op internet om katten binnen te houden, variërend van 3 weken tot wel 6 maanden!

Een ding is zeker: voor alle adviezen die er worden gegeven over het binnenhouden van katten, is er geen enkele wetenschappelijke onderbouwing. Niemand kan dan ook met stelligheid zeggen dat jij je kat “te vroeg” naar buiten hebt gelaten, want wat ’te vroeg’ is, is voor iedere kat anders!

Veel drift om naar buiten te gaan

Als een kat véél drift heeft om naar buiten te gaan, dan is het moeilijk voor hem om binnen te blijven. Hij zal dan wellicht veel naar buiten kijken en dat is heel positief! Een kat bepaalt o.a. waar hij woont door naar buiten te kijken, hij ziet dan “waar hij woont ten opzichte van de omgeving” die hij buiten ziet.

Hoe katten precies bepalen waar ’thuis’ is, weten we overigens nog niet volledig. Geur speelt daarbij waarschijnlijk een belangrijke rol, maar onderzoekers vermoeden dat katten mogelijk meerdere manieren combineren om zich te oriënteren. Dat roept een interessante vraag op: gebruiken katten misschien ook het aardmagnetisch veld, net zoals sommige andere diersoorten?

Magnetoceptie bij katten?

Bij veel dieren staat magnetoceptie inmiddels wel stevig vast. Dat geldt onder andere voor trekvogels, zeeschildpadden, zalmen, vleermuizen en sommige knaagdieren. Zij kunnen het aardmagnetisch veld gebruiken voor oriëntatie en navigatie.

Voor katten ligt dat anders. Er is op dit moment geen hard wetenschappelijk bewijs dat huiskatten een magnetisch kompas bezitten, zoals trekvogels dat hebben. Wel bestaan er verschillende aanwijzingen:

• katten kunnen soms over verrassend grote afstanden naar huis terugkeren
• sommige onderzoekers vermoeden dat geur, landschapsherkenning én magnetische informatie samen een rol spelen
• het “homing instinct” van katten is nog niet volledig verklaard door de wetenschap

Magnetoreceptie bestaat bij veel dieren. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat diverse diergroepen het aardmagnetisch veld kunnen waarnemen en gebruiken voor oriëntatie en navigatie.

Bij zoogdieren zijn er aanwijzingen voor magnetoreceptie bij onder andere vleermuizen, muizen, molratten en hondachtigen, zoals vossen. Vooral bij molratten is dit vermogen uitgebreid onderzocht en experimenteel aangetoond.

Er bestaat ook onderzoek naar koeien, herten en vossen waarbij dieren opvallend vaak een voorkeur lijken te hebben voor een oriëntatie langs de noord-zuidas van het aardmagnetisch veld.

Voor huiskatten bestaat op dit moment geen breed geaccepteerd, hard wetenschappelijk bewijs dat zij een magnetisch kompas gebruiken. Mogelijk spelen magnetische signalen een rol bij hun oriëntatievermogen, maar als dat zo is, dan lijkt het slechts één van meerdere hulpmiddelen te zijn naast geur, geheugen, herkenningspunten in het landschap en andere omgevingssignalen.

Wat is het homing instinct?

Het homing instinct is het vermogen van een dier om terug te keren naar een bekende locatie, meestal zijn thuisgebied, nest, hol of territorium, nadat het ergens anders terecht is gekomen.

Bij dieren met een sterk homing instinct lijkt het alsof ze “weten” welke kant ze op moeten, zelfs wanneer ze zich op een onbekende plek bevinden. Wetenschappers denken dat dieren daarbij verschillende hulpmiddelen kunnen gebruiken:

• geurherkenning
• herkenning van landschapselementen
• de stand van de zon
• sterren (bij sommige diersoorten, zie verder)
• geluiden uit de omgeving
• geheugen van eerder afgelegde routes
• mogelijk het aardmagnetisch veld

Bekende voorbeelden zijn:

• postduiven die honderden kilometers naar hun hok terugkeren
• zeeschildpadden die terugkeren naar hetzelfde strand waar ze geboren zijn
• zalmen die terugzwemmen naar de rivier waarin ze zijn uitgekomen
• sommige katten die na vermissing weer thuis verschijnen

Bij katten wordt vaak gesproken over een homing instinct omdat er gedocumenteerde gevallen zijn waarin katten tientallen of zelfs honderden kilometers van huis terugkeerden. Wetenschappers weten echter nog niet precies hoe katten dat doen. Waarschijnlijk gebruiken ze een combinatie van geur, geheugen en oriëntatievermogen. Of magnetoreceptie daarbij een rol speelt, is nog niet bewezen.

Het is belangrijk om te beseffen dat “homing instinct” geen specifiek orgaan of afzonderlijke zintuiglijke functie is. Het is een verzamelnaam voor het vermogen om de weg naar huis te vinden, ongeacht welke biologische mechanismen daarvoor worden gebruikt.

Er wordt regelmatig verwezen naar een Duits onderzoek waarin katten tijdens het het plassen of poepen vaker een noord-zuidoriëntatie zouden kiezen. Deze bevinding wordt vaak genoemd als mogelijke aanwijzing voor gevoeligheid voor het aardmagnetisch veld. De interpretatie van dergelijke waarnemingen blijft echter lastig en vormt geen overtuigend bewijs dat katten beschikken over een magnetisch kompas, zoals dat bij sommige andere diersoorten is aangetoond.

Wat niet bewezen is:

• dat katten magnetische velden kunnen “zien”
• dat katten een ingebouwd kompas hebben zoals postduiven
• dat magnetoceptie de hoofdreden is waarom verloren katten soms thuiskomen

Sterker nog: geur, vertrouwde routes, zonstand, geluiden en geheugen lijken waarschijnlijk minstens zo belangrijk.

Fascinerend: welke dieren gebruiken de sterren?

In mijn onderzoek om dit artikel te schrijven werd ik getriggerd door ‘de sterren’. Welke dieren gebruiken dan de sterren om te navigeren?

Van sommige dieren weten we vrij zeker dat ze de sterren gebruiken voor navigatie:

• trekvogels
• mestkevers
• mogelijk sommige zeevogels

Het sterkste bewijs is er voor trekvogels.

Bij experimenten in een planetarium bleek dat jonge vogels, zoals de Indigogors (de blauwe vogel op de foto hierboven), hun trekrichting aanpassen aan de sterrenhemel die ze zien. Wanneer onderzoekers de sterren kunstmatig verdraaiden, veranderde ook de gekozen vliegrichting. Dat is sterk bewijs dat vogels sterren gebruiken als kompas.

Ook de rotatie van de sterren rond de Poolster lijkt belangrijk. Jonge vogels leren tijdens hun ontwikkeling waar het noorden ligt door de schijnbare draaiing van de sterrenhemel waar te nemen.

Mestkevers zijn natuurlijk een verrassend voorbeeld. Onderzoekers ontdekten dat sommige soorten zich oriënteren op de Melkweg. Wanneer de sterrenhemel werd afgeschermd, raakten de kevers hun richtinggevoel grotendeels kwijt!

Bij zeezoogdieren, honden, katten, paarden en de meeste andere zoogdieren bestaat overigens geen overtuigend bewijs dat zij de sterren gebruiken voor navigatie. Voor deze dieren lijken geur, herkenningspunten in het landschap, geluid, zonstand en mogelijk magnetoreceptie veel waarschijnlijkere hulpmiddelen.

Dat vogels sterren gebruiken is overigens zo goed aangetoond dat het geldt als een klassiek voorbeeld in de gedragsbiologie en diernavigatie.

Tip: komen als je roept

Het belangrijkste is dat je (nieuwe) kat op jou gericht is en komt als je hem roept. Bij bange of wantrouwende katten kan dit (veel) tijd kosten om dat op een positieve manier aan te leren en een band op te bouwen.

‘Komen als je roept’ kun je binnenshuis trainen door je kat te roepen. Of bijvoorbeeld door te fluiten of te tikken tegen zijn etensbakje met een vork, zodat je ’s avonds niet keihard over straat hoeft te gaan roepen. En hem dan te belonen met… wat voor de kat de grootste beloning is! Voor de ene kat is dat een kattensnoepje, voor de ander is dat een blije stem of een aai en veel katten worden blij als er 5 minuten met ze wordt gespeeld als beloning wanneer ze komen (houd je veren-hengel klaar voordat je gaat roepen!).

Als een kat op álle beloningen goed reageert, dan kun je ze ook afwisselen of tegelijk gebruiken als beloning voor het komen als je hem roept. Ik heb al mijn katten veel nieuw gedrag aan kunnen leren door heel enthousiast te reageren met een blije stem wanneer ze iets goed doen.

Maar hoe lang moet een kat nou binnenblijven?

Helaas is er niet één ‘one size fits all’ antwoord te geven over de termijn waarop je een kat binnen moet houden. Was het maar zo makkelijk!

Sommige katten kunnen al na een week naar buiten (en ik weet dat ook uit de praktijk van vele katten bij wie dat succesvol is verlopen). Ook zijn er katten die echt een aantal weken binnen moeten blijven. Onzekere en bange katten zijn er misschien zelfs bij gebaat als ze een paar máánden binnenblijven.

Nog meer tips voordat je je kat voor het eerst naar buiten laat vind je in dit artikel van Praktijk voor Kattengedrag.

Het allerbelangrijkste

• chip je kat en zorg dat de belangrijkste contactgegevens openbaar zichtbaar zijn in de databank, voor de vinder, dierenarts of instantie die de chip uitleest
• laat je kat eerst castreren / steriliseren voordat hij los mag buitenspelen. Zéker als het een kitten is! Poezen kunnen al op de leeftijd van 4 maanden krols worden en dus ook zwanger raken. Het helpen van poezen en katers kan zonder problemen vanaf de leeftijd van 4 maanden oud. Vroegcastratie is iets anders en dat wordt in Nederland nog weinig gedaan. Vroegcastratie betekent castratie vóór de 16 weken oud. Ik ben een warm voorstander van vroegcastratie, gezien het enorme zwerfkattenprobleem in Nederland en het feit dat er weinig tot geen nadelige effecten voor de kittens zijn als ze zo vroeg geholpen worden. Goed onderbouwde argumenten tégen vroegcastratie zijn er nog maar heel weinig. In de VS wordt er uit pure noodzaak al jaren op grote schaal aan vroegcastratie gedaan waardoor alle mythes over de lichamelijke gevolgen ervan allang ontkracht zijn. Het beste en meest complete dossier over vroegcastratie vind je op de website van Kim’s Kattenweetjes. Ook mijn poesje Friet is op de leeftijd van 11 weken gecastreerd, een echte vroegcastratie dus. Ze was al heel snel weer op de been en nu ze volwassen is, zie ik ook een gezond en normaal ontwikkeld poesje.

Misschien ook interessant om te lezen

Hoe leer ik mijn kat om het kattenluik te gebruiken?

Verantwoording

Ik heb dit artikel met grote zorg geschreven op basis van geraadpleegde wetenschappelijke literatuur en openbare bronnen. Ik geef de beschikbare kennis weer zoals die op het moment van schrijven bekend is. Als onderzoek geen direct oorzakelijk verband aantoont, benoem ik dat expliciet.

Wie kan aantonen dat een specifieke passage feitelijk onjuist is, kan mij daarvan via e-mail een concrete melding doen met onderbouwing en bronverwijzing. Alleen bronnen uit wetenschappelijk, peer-reviewed onderzoek of andere gezaghebbende, toonaangevende publicaties (zoals erkende instituten, universiteiten of officiële richtlijnen) neem ik in behandeling. Algemene meningen, interpretaties of niet-onderbouwde stellingen neem ik niet in behandeling.

Geraadpleegde bronnen

Peer-reviewed onderzoeksartikelen en wetenschappelijke reviews

Johnsen, S., & Lohmann, K. J. (2005). The physics and neurobiology of magnetoreception. Nature Reviews Neuroscience, 6(9), 703-712. https://www.nature.com/articles/nrn1745

Schneider, W. T., Dreyer, D., Liedvogel, M., Mouritsen, H., Nilsson, D. E., Hore, P. J., & Ahmad, M. (2023). Over 50 years of behavioural evidence on the magnetic sense in animals. European Physical Journal Special Topics, 232, 1367-1385. https://link.springer.com/article/10.1140/epjs/s11734-022-00755-8

Begall, S., Burda, H., Malkemper, E. P., & Malkemper, P. (2020). Magnetoreception in mammals. In Animal Magnetoreception. Springer. https://pure.mpg.de/pubman/faces/ViewItemFullPage.jsp?itemId=item_3221515_11

Begall, S., Červený, J., Neef, J., Vojtěch, O., & Burda, H. (2008). Magnetic alignment in grazing and resting cattle and deer. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(36), 13451-13455.
https://doi.org/10.1073/pnas.0803650105

Červený, J., Begall, S., Koubek, P., Nováková, P., & Burda, H. (2011). Directional preference may enhance hunting accuracy in foraging foxes. Biology Letters, 7(3), 355-357. https://doi.org/10.1098/rsbl.2010.1145

Emlen, S. T. (1970). Celestial rotation: Its importance in the development of migratory orientation. Science, 170(3963), 1198-1201.
https://doi.org/10.1126/science.170.3963.1198

Dacke, M., Baird, E., Byrne, M., Scholtz, C. H., & Warrant, E. J. (2013). Dung Beetles Use the Milky Way for Orientation. Current Biology, 23(4), 298-300.
https://doi.org/10.1016/j.cub.2012.12.034